• भक्तपुरमा दसैँका लागि राँगा बिक्री घट्दै, व्यापारी ग्राहकको प्रतीक्षामा ।
• पहिले तीन हजारभन्दा बढी राँगा बिक्री हुने बजारमा अहिले करिब ५०० मात्रै ।
• परम्परा र जीविकोपार्जनसँग जोडिएको राँगाको व्यापारमा चुनौती थपिँदै ।

रेणु त्वानावासु/भक्तपुर । दसैँको चाडसँगै जोडिएको राँगाको व्यापारले भक्तपुरको संस्कृतिलाई २५ वर्षभन्दा लामो समयदेखि टेवा दिँदै आएको छ । तर, पछिल्लो समय राँगाको बिक्री घट्दै जाँदा यसैमा निर्भर व्यापारीको जीविकोपार्जनमा चुनौती थपिएको छ ।

दसैँ भन्नासाथ मीठोमसिनो खाने र रमाइलो गर्ने कुरा आउँछ । तर, अरूलाई मीठो खुवाउन राँगा बिक्री गर्ने व्यापारी भने ग्राहकको प्रतीक्षामा छन् । भक्तपुरमा दसैँका अवसरमा खसीबोकाभन्दा राँगाको मासुको विशेष महत्व छ । टोलटोलमा राँगो काट्ने, मासु भाग लगाउने र घरघरमा लैजाने परम्परा यहाँको सांस्कृतिक पहिचान हो ।

यही परम्पराले गुणबहादुर बिसुरुवाजस्ता व्यापारीको जीवन धानिरहेको छ । उहाँ यस वर्ष ३० वटा राँगा लिएर व्यापार गर्न भक्तपुर आउनुभएको छ । उहाँका लागि राँगा बेच्नु दसैँको व्यापार मात्रै होइन, वर्षौंदेखि जीविकोपार्जनको आधार पनि हो ।

सडकछेउको पालमुनि बास

भक्तपुरमा दसैँका बेला मात्रै नभई अन्य समयमा पनि राँगा बिक्री हुने स्थान महेश्वरीस्थान हो । तर, राँगा बेच्न आउने व्यापारीको बसाइ सहज छैन । उहाँहरू राँगा राखिएकै ठाउँमा सडकछेउ पाल टाँगेर बस्नुहुन्छ ।

समय सधैँ उस्तै रहँदैन । कुनै समय दसैँ आउनुभन्दा महिनौँअघिदेखि राँगा किन्ने र बेच्नेको भीड लाग्ने महेश्वरीस्थानमा अहिले पहिलेको जस्तो चहलपहल छैन । दसैँका लागि राँगा बेच्न आएका व्यापारी ग्राहकको प्रतीक्षामा छन् ।

दसैँको परम्परासँगै आफ्नो जीविकोपार्जन जोडिएका व्यापारीका लागि यस वर्षको दसैँ अपेक्षाभन्दा खल्लो बनेको छ । घटस्थापनाका दिन महेश्वरीस्थान आइपुग्नुभएका रामबहादुरजस्ता धेरै व्यापारीले सोचेजस्तो व्यापार गर्न सक्नुभएको छैन ।

“पहिलापहिला राँगा किन्न एक महिनाअघिदेखि नै ग्राहक आउँथे । अहिले एक हप्ताअघि मात्रै ल्याउँदा पनि ग्राहक पाउन मुस्किल छ”, रामबहादुरले दुःखेसो पोख्नुभयो ।

परम्परा बदलिँदा व्यापारीको भविष्यमा चिन्ता

भक्तपुरमा राँगाको व्यापार घट्नुका पछाडि उपभोगको बदलिँदो शैली, वर्षभरि मासु उपलब्ध हुने अवस्था, गुठीको घट्दो सहभागिता र बजार व्यवस्थापनमा देखिएका कठिनाइ प्रमुख कारणका रूपमा देखिएका छन् ।

पहिले दसैँमा काटिएको राँगाको मासु वर्षभरिका लागि सुकुटी बनाएर राख्ने चलन थियो । अहिले आवश्यक पर्दा बजारबाटै मासु किन्न सकिने भएकाले दसैँका लागि एकैपटक धेरै राँगा किन्ने आवश्यकता घटेको छ । अर्कोतर्फ, परम्परागत रूपमा सामूहिक भोज आयोजना गर्ने गुठीको सङ्ख्या र सक्रियता घट्दा पनि राँगाको माग प्रभावित भएको छ ।

यद्यपि भक्तपुरको राँगाको बजार किनबेच गर्ने ठाउँ मात्रै होइन । यो स्थानीय संस्कृति, सामूहिक भोज र पुस्तौँदेखि चलिआएको परम्परासँग जोडिएको बजार हो । यही बजारमा वर्षौंदेखि व्यापार गर्दै आउनुभएका गुणबहादुर बिसुरुवाजस्ता व्यापारीका लागि भने यो जीविकोपार्जनको आधार हो ।

बजारमा ग्राहक नदेखिँदा उहाँको आशा अझै पूरा भएको छैन । उहाँको चिन्ता आफ्ना राँगा कहिले बिक्री हुन्छन् भन्नेमा मात्रै सीमित छैन । वर्षौंदेखि यही व्यवसायमा टिकेका व्यापारीको भविष्य पनि यससँग जोडिएको छ ।

दसैँमा अरूका घरमा मासु भित्रिन्छ, भोज पाक्छ र चाडपर्वको खुसी छाउँछ । तर, त्यही खुसीका लागि राँगा बेच्न आएका व्यापारी सडकछेउको पालमुनि बसेर व्यापार चल्ने आशा गरिरहेका छन् ।

उहाँहरूका लागि दसैँ कमाइको अवसर, परिवारको खर्च जुटाउने समय र वर्षौंदेखि अपनाउँदै आएको पेसालाई निरन्तरता दिने आधार हो । भक्तपुरको राँगाको बजारमा घट्दो चहलपहलले परम्परा बदलिँदै जाँदा त्यसैमा निर्भर व्यापारीको जीविका कसरी जोगाउने भन्ने प्रश्नसमेत उठाएको छ ।

परम्पराले धानेको व्यापार, घट्दै गएको बजार

भक्तपुरको महेश्वरीस्थानमा दसैँ सुरु हुनुभन्दा करिब एक साताअघिदेखि राँगाको बजार लाग्छ । चितवन, रामेछाप, वीरगञ्ज, सिन्धुपाल्चोक, गौशाला, भारत, कपिलवस्तु र नेपालगञ्जलगायत ठाउँबाट व्यापारी राँगा लिएर यहाँ आउँछन् ।

यस वर्ष पनि आठदेखि १० वटा समूहमा व्यापारी राँगा बेच्न आएका छन् । भक्तपुरका स्थानीय कृष्णप्रसाद वासीलाई पहिलेको राँगाको बजार अझै सम्झना छ । उहाँका अनुसार कुनै समय दसैँका लागि महेश्वरीस्थानमा तीन हजारभन्दा बढी राँगा बिक्री हुन्थे । अहिले त्यो सङ्ख्या घटेर करिब ५०० मा सीमित भएको छ ।

पहिले एउटा गुठीले कम्तीमा एउटा राँगो काट्ने चलन थियो । कतिपय गुठीले दुईदेखि तीन वटासम्म काट्थे । “गुठीले एउटा मात्रै काट्छन्, कतिपयले काट्नै छाडेका छन्”, उहाँले भन्नुभयो ।

पहिले दसैँका लागि एकैपटक धेरै मासु किनेर सुकुटी बनाउने चलन थियो । दसैँमा काटिएको राँगाको मासुबाट विभिन्न परिकार बनाएर खाने र बाँकी मासु सुकाएर राख्ने गरिन्थ्यो । बजारमा वर्षभरि नै मासु उपलब्ध हुन थालेपछि एकैपटक धेरै मासु किनेर राख्ने चलन घट्दै गएको स्थानीय बताउँछन् । यही परिवर्तनले राँगाको बजारमा प्रत्यक्ष असर पारेको छ ।

पहिले दसैँमा राँगा बेचेर राम्रो आम्दानी गर्ने व्यापारी अहिले बिक्री नहुने चिन्तामा छन् ।

रामेछापका व्यापारी राजन तिमल्सिना पनि यस वर्ष २५ वटा राँगा लिएर भक्तपुर आउनुभएको छ । उहाँले ल्याएका राँगाको मूल्य ६० हजारदेखि दुई लाख रुपैयाँसम्म पर्छ ।

“दसैँको समयमा राँगा बेचेर खर्च जुटाउने गरेको छु । तर, यसपाला बजारमा खासै चहलपहल छैन”, उहाँले भन्नुभयो ।

राँगा किन्ने ग्राहक घट्नुको असर व्यापारीको आम्दानीमा मात्रै सीमित छैन । बिक्रीका लागि ल्याइएका राँगा लामो समयसम्म राख्नुपर्दा तिनको हेरचाह, दाना र पानीको व्यवस्थापनमा पनि उत्तिकै ध्यान दिनुपर्छ । बिक्री हुने आशामा टाढाटाढाबाट राँगा ल्याएका व्यापारीका लागि ग्राहकको प्रतीक्षा आफैँमा खर्चिलो बनेको छ ।

राँगाको मासुमा भक्तपुरवासीको स्वाद

भक्तपुरको दसैँलाई राँगाको मासुका परिकारबिना पूर्ण मानिँदैन । यहाँका विभिन्न गुठी तथा समुदायमा सामूहिक भोज गर्ने परम्परा छ । भोजमा राँगाको मासुबाट तयार पारिने अनेक परिकारले विशेष स्थान पाउँछन् ।

स्थानीयका अनुसार छोयला, दायकला, ख्वायला, सलाख्वा, भुटन र सेकुवाजस्ता परिकार भक्तपुरको परम्परागत भोजका महत्वपूर्ण परिकार हुन् ।

पोलेर बनाइने छोयला, झोल भएको दायकला, पकाएर चिसो बनाइने ख्वायला, मासुको झोलबाट बनाइने पिरो सलाख्वा, भुटन र तेलमा तारेर बनाइने सेकुवाजस्ता परिकारले भोजको स्वाद बढाउँछन् । यी परिकार खानाका विविधता मात्रै होइनन्, भक्तपुरको सांस्कृतिक पहिचानसँग पनि जोडिएका छन् ।

दसैँमा गुठी तथा समूहले सामूहिक रूपमा राँगो काट्ने, मासु बाँड्ने र भोज गर्ने परम्पराले समुदायबीचको सम्बन्धलाई निरन्तरता दिँदै आएको छ ।

यद्यपि भक्तपुरमा दसैँका अवसरमा सबै प्रकारका पशु काट्ने चलन एउटै छैन । महाअष्टमीका दिन सवारीसाधनको पूजा गर्दा खसी वा बोका बलि दिने परम्परा पनि यहाँ प्रचलित छ ।

महेश्वरीस्थानमै किन लाग्छ राँगाको बजार ?

वीरगञ्ज महानगरपालिका क्षेत्रको जितपुरबाट राँगा बेच्न आउनुभएका व्यापारी हली महोमदमियाका अनुसार महेश्वरीस्थानमा राँगा राख्ने परम्परा यहाँ पहिले खुला ठाउँ भएकाले सुरु भएको हो ।

फराकिलो क्षेत्र र नजिकै खोला भएकाले विभिन्न ठाउँबाट ल्याइएका राँगा यहाँ राख्न सहज थियो । तर, अहिले अवस्था फेरिएको छ । वरिपरि बस्ती विस्तार भएको छ । खेलमैदान, सडक र अन्य संरचना बनेका छन् ।

नगरपालिकाले विभिन्न क्षेत्रमा पर्खाल लगाएकाले राँगा राख्न पर्याप्त ठाउँ पाउन कठिन भएको व्यापारीको गुनासो छ । खोलाको किनारमा पर्खाल बनेपछि राँगालाई पानी खुवाउनसमेत समस्या हुने गरेको उनीहरू बताउँछन् ।

“पहिला झन्डै २०० राँगा ल्याएर बेच्थ्यौँ । अहिले ३० वटा पनि राख्ने ठाउँ पाउन गाह्रो छ”, महोमदमियाले भन्नुभयो ।

पहिले महेश्वरीस्थानमा राँगा राखेबापत शुल्क तिर्नुपर्ने व्यवस्था थिएन । अहिले भने प्रत्येक राँगाको ५० रुपैयाँ तिर्नुपर्छ । शुल्क लिएपछि व्यापारीलाई आवश्यक सुविधा पनि उपलब्ध गराउनुपर्ने उहाँको माग छ ।

भक्तपुर नगरपालिकाका कर अधिकृत प्रभासकुमार चालिसेका अनुसार महेश्वरीस्थानमा बिक्रीका लागि ल्याइएका प्रत्येक राँगाबापत दैनिक ५० रुपैयाँ शुल्क लिने गरिएको छ ।

उहाँका अनुसार दुई वर्षअघि राँगा बोकेर ल्याइएको गाडीका आधारमा प्रतिगाडी ५०० रुपैयाँ शुल्क लिने गरिएको थियो । अहिले भने प्रतिराँगोका आधारमा शुल्क लिइँदै आएको छ ।

व्यापारीहरू शुल्कसँगै राँगा राख्ने पर्याप्त ठाउँ, पानी र अन्य आधारभूत सुविधा पनि उपलब्ध हुनुपर्ने बताउँछन् । परम्परागत बजार सञ्चालन भइरहे पनि त्यसअनुसारको पूर्वाधार र व्यवस्थापन नहुँदा समस्या परेको उनीहरूको गुनासो छ ।

भक्तपुरका स्थानीय दसबहादुर मानन्धरका अनुसार महेश्वरीस्थानमा घटस्थापनादेखि फूलपातीसम्म मुख्य रूपमा राँगाको बजार लाग्छ । फराकिलो ठाउँ र नजिकै खोला भएकाले विगतदेखि नै यहाँ राँगा राख्ने गरिएको उहाँ बताउनुहुन्छ ।

पहिले भेलुखेलमा पनि राँगा राख्ने चलन थियो । अहिले ठाउँ अभावका कारण महेश्वरीस्थानमै बजार केन्द्रित भएको छ । फूलपातीको अघिल्लो दिनदेखि राँगा काट्ने क्रम सुरु हुने भएकाले महेश्वरीस्थानको बजार दसैँको तयारीसँग प्रत्यक्ष जोडिएको छ ।

गुणबहादुरहरूको जीवन चलिरहोस्

दसैँको रौनकले गुणबहादुरको चुलो पनि बल्न सकोस्, उहाँले ल्याएका राँगा पनि बिक्री होऊन् र वर्षौंदेखि यही बजारमा टिकेको जीविकोपार्जनको आधार पनि नटुटोस् । भक्तपुरको महेश्वरीस्थानमा ग्राहकको प्रतीक्षामा बसेका व्यापारीहरूको आशा यही हो ।

दसैँसँगै जोडिएको परम्पराले उनीहरूको जीवन धान्दै आएको छ । तर, बदलिँदो उपभोग शैली र घट्दो बजारका कारण अब यो पेसालाई निरन्तरता दिन सहज छैन । परम्परागत बजारको संरक्षण, व्यवस्थित स्थान र आधारभूत सुविधाको उपलब्धताले राँगाको व्यापारमा निर्भर व्यापारीको जीविकोपार्जन जोगाउन सहयोग पुग्न सक्छ ।